Tháng 09, 2019
Thứ hai
Thứ Ba, ngày 10/12/2019 08:48 AM (GMT+7)

Nhà dược học được đặc cách phong Tiến sĩ nhờ bộ sách về thuốc nam

Đây là lần đầu tiên và duy nhất một hội đồng khoa học đặc cách công nhận và cấp bằng tiến sĩ cho một người mà không cần trải qua quá trình nghiên cứu sinh, viết và bảo vệ luận án.

GS.TSKH Đỗ Tất Lợi sinh năm 1919 tại làng Phù Xá, huyện Kim Anh, tỉnh Phúc Yên (nay là xã Phú Minh, huyện Sóc Sơn, thành phố Hà Nội) trong một gia đình nông dân. Từ khi 6 tuổi, ông được ra thành phố sinh sống và phụ việc cho các chú nên sớm tiếp xúc với nền văn hóa Pháp. Khi học trung học ở Hải Phòng, ông giúp việc trong cửa hàng sách báo và tạp hóa của gia đình. Nhờ đó, ông được đọc rất nhiều sách báo, đặc biệt là Tạp chí Khoa học. Mưa dầm thấm lâu, những kiến thức mới mẻ về khoa học khiến Đỗ Tất Lợi thích thú và quyết tâm tìm hiểu, khám phá những điều còn chưa biết.

Tốt nghiệp bậc Tú tài vào năm 1939, Đỗ Tất Lợi quyết định thi vào trường Đại học Y Dược Hà Nội. Sau này ông chia sẻ lại rằng ông thích học y, nhất là chuyên khoa mắt và chuyên khoa răng, nhưng học y rồi học thêm chuyên khoa thì thời gian sẽ rất lâu, gia đình khó có điều kiện để chu cấp việc ăn học nên ông quyết chọn theo học ngành dược.

Nhà dược học được đặc cách phong Tiến sĩ nhờ bộ sách về thuốc nam - 1

Dược sĩ Đỗ Tất Lợi tại phòng thí nghiệm. Ảnh chụp năm 1962

Không chỉ hoàn thành xuất sắc chương trình của trường, ông còn âm thầm tìm hiểu về y học dân tộc thông qua các tài liệu, sách báo xuất bản công khai, hoặc là thông qua những thầy lang ở khắp mọi con phố, làng quê. Thời bấy giờ y học cổ truyền bị coi là thứ lạc hậu, lỗi thời, nếu công khai học tập sẽ bị bạn bè, thầy giáo công kích, cười chê. Mặc dù thời thế là vậy, nhưng ngay từ thuở sinh viên, ông đã nung nấu ý định sản xuất thuốc từ cây cỏ sẵn có trong thiên nhiên theo phương pháp hiện đại.

Năm 1944, Đỗ Tất Lợi lấy bằng Dược sĩ hạng ưu và ra hành nghề. Không giống nhiều hiệu thuốc Tây lấy tên Tây “Pharmacie” lúc bấy giờ, Đỗ Tất Lợi chọn cho hiệu thuốc của mình một cái tên rất Việt, mang đậm bản sắc dân tộc: Hiệu thuốc Tây Mai Lĩnh. Hiệu thuốc không chỉ bán thuốc Tây, mà còn bán một số thuốc được chế biến từ cây cỏ có sẵn trong thiên nhiên.

Cách mạng tháng Tám thành công, ông hào hứng tham gia công tác tuyên truyền, phụ trách Phòng Thông tin truyên truyền ở Bồ Hồ và phố Hàng Gai. Ông tin tưởng: “Cách mạng sẽ tạo ra những nhà Dược học, Y học, vừa tinh thông phương pháp khoa học của phương Tây, vừa am hiểu thuốc Nam, thuốc Bắc, những người có đủ học lực để bảo vệ di sản của tiền nhân… Và một ngày không xa thuốc Đông và thuốc Tây sẽ hòa làm một trong nghề thuốc Việt Nam. Ngày ấy nền Y Dược Việt Nam sẽ rạng ngời thế giới”[2].

Nhà dược học được đặc cách phong Tiến sĩ nhờ bộ sách về thuốc nam - 2

Gia đình GS Đỗ Tất Lợi. Ảnh chụp năm 1958

Kháng chiến toàn quốc bùng nổ ngày 19/12 thì đến ngày 29/12/1946, Đỗ Tất Lợi đóng cửa Hiệu thuốc Tây Mai Lĩnh, tham gia kháng chiến với lòng nhiệt thành phơi phới. Ông chủ động tìm gặp bác sĩ Vũ Văn Cẩn (Cục trưởng Cục Quân y) để đề nghị tổ chức bào chế và tự sản xuất thuốc, đảm bảo thuốc cho quân đội và nhân dân. Khoảng thời gian sau đó ông là cán bộ chủ chốt của Viện Khảo sát và Chế tạo dược phẩm. Ngoài ra, ông còn là Giám đốc chuyên môn của Nha Quân dược, thuộc Bộ Quốc phòng. Suốt những năm kháng chiến, nơi núi rừng Việt Bắc, ông đã cùng cán bộ ngành dược nghiên cứu và sản xuất một số hóa chất, cất cồn cao độ, cất tinh dầu và một số chất được chiết xuất từ các loại cây trong thiên nhiên để cứu chữa thương bệnh binh và nhân dân.

Rạng danh nền Dược học Việt Nam

Hòa bình lập lại ở miền Bắc (1954), ông được cử về trường Đại học Y Dược Hà Nội và đảm nhiệm chức vụ Chủ nhiệm bộ môn Dược liệu - Thực vật. Song song với việc giảng dạy, ông còn dành thời gian nghiên cứu, chiết xuất thuốc chữa tim Neriolin từ lá cây trúc đào, nghiên cứu dùng nha đam chữa lỵ amip thay emetin… Đặc biệt, ông dành phần lớn thời gian và tâm huyết của mình vào việc biên soạn bộ sách Dược liệu học và các vị thuốc Việt Nam (gồm 2 tập, hoàn thành vào năm 1956-1957).

Nhà dược học được đặc cách phong Tiến sĩ nhờ bộ sách về thuốc nam - 3

Sách Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam

Năm 1961, trường Đại học Dược Hà Nội được thành lập, dược sĩ Đỗ Tất Lợi được cử làm Chủ nhiệm bộ môn Dược liệu. Năm 1965, ông hoàn thành bộ sách Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam (gồm 6 tập, tập 1 xuất bản vào năm 1962). Có thể nói công trình đồ sộ nhất đó trong nghiên cứu khoa học dược liệu là sự hiện thực hóa mong ước của ông rằng, một ngày nào đó nền Y Dược Việt Nam sẽ rạng ngời thế giới. Cũng như “Phương pháp Tôn Thất Tùng” về phẫu thuật gan làm chấn động thế giới vào năm 1962, thì với sự khởi đầu của bộ sách Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam, được thế giới biết đến và đánh giá cao, tên tuổi dược sĩ Đỗ Tất Lợi đã làm rạng danh cho nền Dược học Việt Nam.

Trong lời giới thiệu bộ sách xuất bản lần đầu, Dược sĩ Vũ Công Thuyết – khi ấy là Thứ trưởng Bộ Y tế viết: “Bộ sách đã thể hiện một công trình sưu tầm, nghiên cứu rất công phu, một khối lượng lao động rất lớn trong nhiều năm của tác giả. Nhiều công trình nghiên cứu trong nước, nhiều tài liệu nước ngoài đã được khảo sát chọn lọc, cộng với hơn 20 năm trong nghề của tác giả, một cán bộ đã có nhiều nhiệt tình và cống hiến trong việc nghiên cứu thuốc Nam”.

Đánh giá cao về bộ sách, Bộ trưởng Bộ Y tế, bác sĩ Phạm Ngọc Thạch nhận xét: “Bộ sách rất tốt, rất dễ hiểu, nội dung phong phú, cái hay ở đây là trình bày kinh nghiệm bản thân cùng với kinh nghiệm dân gian và kinh nghiệm nước ngoài”[1]. Bộ sách được tái bản 15 lần. Năm 2005, số lượng in bộ sách lên tới 150.000 bản.

Không chỉ có vậy, bộ sách còn gây được sự chú ý đối với các nhà khoa học Xô viết. Trong thư gửi cho Bộ trưởng Bộ Y tế Việt Nam, một nhà khoa học Liên Xô viết: Một giáo trình xuất sắc về dược liệu học bằng tiếng Việt vừa xuất bản, được các nhà dược học Liên Xô rất chú ý. Đó là một trong số ít sách giáo khoa về cây thuốc vùng Đông Nam Á. Cũng từ đó, họ dành sự quan tâm đặc biệt cho bộ sách này.

Nhà dược học được đặc cách phong Tiến sĩ nhờ bộ sách về thuốc nam - 4

GS Đỗ Tất Lợi bên cây thuốc “Trinh nữ hoàng cung”.

Năm 1968, sau khi nghiên cứu, thẩm định đánh giá một cách kỹ càng, Hội đồng khoa học Viện Hóa dược Leningrad đã bỏ phiếu thuận 100% phong tặng đặc cách học vị Tiến sĩ cho ông Đỗ Tất Lợi. Đây là lần đầu tiên và duy nhất một hội đồng khoa học đặc cách công nhận và cấp bằng tiến sĩ cho một người mà không cần trải qua quá trình nghiên cứu sinh, viết và bảo vệ luận án. Nó chứng tỏ công trình của ông có giá trị khoa học lớn và khối lượng thông tin mới đồ sộ.

Tiếp đó, năm 1983, tại Triển lãm Hội chợ sách quốc tế ở Moskva, bộ sách được bình chọn là một trong 7 viên ngọc quý của triển lãm. Giá trị về nội dung của bộ sách đã mang đến cho ông vinh dự được nhận Giải thưởng Hồ Chí Minh đợt đầu tiên, năm 1996. Ông cùng với GS Trương Công Quyền là hai người đầu tiên của ngành Dược được trao tặng giải thưởng cao quý này. Chưa dừng lại ở đó, năm 2006, Hiệp hội Xuất bản Châu Á – Thái Bình Dương (APPA) đã trao giải đặc biệt cho bộ sách.

Nhà dược học được đặc cách phong Tiến sĩ nhờ bộ sách về thuốc nam - 5

GS-TSKH Đỗ Tất Lợi (1919-2008) với bộ sách “Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam”.

Không chỉ có bộ sách để đời làm nên tên tuổi, GS Đỗ Tất Lợi còn viết hàng trăm bài báo khoa học công bố bằng các thứ tiếng Việt, Nga, Pháp, Đức, Rumani… Ông được coi là người thầy mẫu mực, trong sáng, là tấm gương của nhiều thế hệ. Như lời một học trò của ông - GS.TS Phạm Thanh Kỳ (nguyên Hiệu trưởng trường Đại học Dược Hà Nội), đã khẳng định: “GS.TSKH Đỗ Tất Lợi là tấm gương về niềm đam mê dược liệu, là một trong các nhà khoa học Y Dược sớm tin tưởng vào thuốc Nam, tích cực tuyên truyền đề cao nền Y học dân tộc, dành sức nghiên cứu y học cổ truyền để tìm ra điều mà y học hiện đại chưa biết”[3].

--------------------------------

[1] Tâm sự của Giáo sư Đỗ Tất Lợi về tầm ảnh hưởng của cuộc cách mạng đăng trên báo Dân Thanh ngày 31/10/1946, Tài liệu “Thân thế và sự nghiệp” (bản in) do gia đình cung cấp, 2019.

[2] Trần Xuân Thuyết, Giáo sư Đỗ Tất Lợi – Ông tổ thuốc Nam thời hiện đại, bài viết do gia đình GS Đỗ Tất Lợi cung cấp, 2019.

[3] Bài phát biểu của GS.TS Phạm Thanh Kỳ tại Hội thảo 100 năm ngày sinh GS.TSKH Đỗ Tất Lợi, 24-3-2019.

Từ Sơn (Trung tâm Di sản các nhà khoa học Việt Nam)

Tin đọc nhiều

Nữ giáo sư 38 tuổi và những ứng viên 'đặc biệt' đạt chuẩn giáo sư Trong số những ứng viên đạt danh hiệu giáo sư năm nay có nữ...
Hoàng cung dựng nêu báo hiệu ngày Tết đã đến Trong đời sống cung đình ở Huế, trước ngày Tết, người ta làm...
Quay màn hình trên Windows 10 mà không cần phần mềm Nếu đang sử dụng Windows 10, bạn có thể tận dụng nhanh thanh...
Cây nêu, tràng pháo, bánh chưng xanh… Mỗi năm hoa đào nở Lại thấy ông đồ già…