Tháng 09, 2019
Thứ hai
Thứ Sáu, ngày 24/01/2020 08:08 AM (GMT+7)

PGS.TS Nguyễn Văn Huy: 'Giữ ngày Tết là giữ hồn cốt Việt'

Theo PGS Nguyễn Văn Huy, Tết là sự biểu hiện của những nét đẹp của văn hóa, việc giữ gìn ngày Tết cổ truyền là giữ hồn cốt Việt Nam.

PGS.TS Nguyễn Văn Huy: 'Giữ ngày Tết là giữ hồn cốt Việt' - 1

Đối với người Việt, Tết là dịp để hồi tưởng về những giá trị xưa tốt đẹp và hi vọng một năm mới tốt lành, đủ đầy hơn. Xã hội ngày càng một phát triển, những quan niệm về Tết cũng được nhìn nhận một cách đa dạng hơn. Với PGS.TS Nguyễn Văn Huy (nhà dân tộc học, bảo tàng học, nguyên Giám đốc Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam) thì Tết vẫn luôn là nét đẹp của văn hóa Việt Nam, là biểu hiện của hồn cốt dân tộc Việt Nam.

PGS.TS Nguyễn Văn Huy: 'Giữ ngày Tết là giữ hồn cốt Việt' - 2

PV: Thưa PGS Nguyễn Văn Huy, có lẽ với phần đông người Việt Nam thì Tết Nguyên đán không chỉ là kỳ nghỉ mà còn chứa đựng những giá trị đặc biệt. Vậy theo ông, điều quan trọng nhất, thiêng liêng nhất của Tết là gì?

PGS Nguyễn Văn Huy: Tết có rất nhiều chuyện ý nghĩa. Tết là đón xuân. Chuyện đón Xuân của người Việt Nam có sự thay đổi theo thời gian. Xưa kia, chắc lâu lắm rồi, tổ tiên chúng ta ăn Tết vào mùa Thu. Dịp tháng 8-9, lúa mùa chín vàng cánh đồng, sau những ngày rộn ràng gặt hái, đưa thóc về bồ nhà nhà mở hội mừng được mùa, đó chính là Tết mùa thu.

Vào những năm 70 của thế kỷ trước, tôi có dịp đến với các dân tộc ở Tây Nguyên hoặc các dân tộc nói ngôn ngữ Nam Á, Môn-Khơ Me ở các tỉnh miền núi miền Bắc ít ảnh hưởng văn hóa Trung Hoa vào dịp Tết Nguyên đán này thì cảm nhận đầu tiên là người ta không có cảm thụ về Tết mùa Xuân. Tết Nguyên đán đối với họ là cái gì đó rất xa lạ. Tết của họ là tết mùa thu, gắn với kỳ thu hoạch lúa mùa, vụ lúa chính trong năm, Tết ban đầu là của từng gia đình. Mỗi nhà chọn ngày cúng mừng vụ mùa, hang xóm láng giềng đến vui chung, uống rượu mừng bội thu. Đó là Tết. Nhà nhà mở hội thành Tết chung cho cả một cộng đồng. Chính vì thế mà tết thường kéo dài, vì không có ngày thống nhất.

PGS.TS Nguyễn Văn Huy: 'Giữ ngày Tết là giữ hồn cốt Việt' - 3

Qua hàng ngàn năm Bắc thuộc, lúc người Việt sử dụng âm lịch thì chuyển hóa từ ăn Tết mùa Thu sang ăn Tết mùa Xuân. Cho đến nay ở các làng quê chúng ta vẫn còn thấy truyền thống và tâm lý cúng “xuân thu nhị kỳ” là vậy. Tết vào mùa Xuân với triết lý là sự khởi đầu của của tất thảy. Khởi đầu của giờ, của ngày, của tháng, của năm và của mùa. Một sự khởi đầu mang mọi niềm hi vọng tốt lành sẽ đến trong năm. Những ước mong của mọi người trong những ngày Tết được chia sẻ. Và như vậy, Tết là sự lặp đi lặp lại một chu kỳ thời gian với sự khởi đầu là mùa xuân. Một sự ổn định, bền vững cả về vòng quay của vũ trụ lẫn tâm lý con người.

Tôi nhớ và chia sẻ tư tưởng trong bài viết Khói hương của nhà dân tộc học Nguyễn Văn Huyên cách đây gần 80 năm: Tết là dành cho người đã khuất. Điều quan trọng nhất của Tết là mọi người tưởng nhớ đến tổ tiên, là sự hòa quyện giữa người sống và người đã khuất.

Đó là dịp để con cái nhớ đến những bậc sinh thành, nhớ về những người thân đã rời xa chúng ta. Bàn thờ gia tiên luôn tỏa hương khói, được trang trí đẹp nhất trong khả năng của mỗi gia đình. Việc chuẩn bị đón mời tổ tiên về nhà ăn Tết là việc làm bình thường nhưng quan trọng nhất, thiêng liêng nhất của mọi nhà. 

Sau Tết họ lại tiễn ông bà tổ tiên đi. Hành động đó về triết lý mang tính đạo đức, uống nước nhớ nguồn. Không chỉ tưởng nhớ mà thông qua đó để cầu mong tổ tiên luôn ở bên cạnh phù hộ cho gia đình, con cháu làm ăn tiến tới. Đó là một niềm tin, mà niềm tin này còn thì Tết sẽ còn. Giữ được phong tục và niềm tin về tiên tổ luôn sống cùng và phù hộ con cháu ấy trong ngày Tết thì sẽ giữ được hồn cốt của văn hóa Việt Nam.

PGS.TS Nguyễn Văn Huy: 'Giữ ngày Tết là giữ hồn cốt Việt' - 4

Việc thờ cúng, tưởng nhớ tổ tiên vào dịp Tết giống như một chất xúc tác, như một sợi dây cố kết các thành viên trong gia đình với nhau đúng không, thưa ông?

Niềm tin và cách ứng xử với tổ tiên, ông bà, bố mẹ sinh thành đã khuất thì đó chính là một mối dây quan trọng cố kết các thành viên trong mỗi gia đình, lớn hơn là cố kết cộng đồng họ tộc. Ngày xưa các thành viên trong gia đình còn phụ thuộc và liên hệ với nhau về kinh tế như ruộng đất hay cơ sở sản xuất thủ công. Nhưng hiện nay nhiều người đi làm ăn xa, mỗi người một ngả thì mối dây gì làm cho gia đình vững chãi, làm cho gia đình cố kết? Chính là phong tục thờ cúng tổ tiên, chính là ứng xử, hành động tưởng nhớ tổ tiên lôi kéo mọi người xích gần với nhau.

Nếu không có cái đó thì sự cố kết trong gia đình sẽ lỏng lẻo. Không chỉ ngày Tết mà còn ngày giỗ ông bà, tổ tiên… những hành động đó đan chéo nhau, làm sâu sắc tình cảm gia đình, mối quan hệ giữa người với người. Không có mối dây liên hệ đó thì nền tảng của gia đình, nền tảng xã hội sẽ lỏng lẻo và rạn vỡ.

Chúng ta thấy vấn đề rạn vỡ trong xã hội hiện đại ngày càng biểu hiện rõ rệt. Tôi từng nghe nhiều câu chuyện đau lòng các cụ già kể chuyện con cái, dâu rể tranh nhau đất đai, nhà cửa ngay cả khi bố mẹ vẫn đang còn. Có điều ấy vì không có cái gì bấu víu, sự liên kết chỉ là sợi dây vật chất, còn sợi dây niềm tin đã mất, sợi dây tình cảm đã mất, đạo đức, gia phong không còn giữ vị trí hướng đạo cho mỗi thành viên gia đình.

PGS.TS Nguyễn Văn Huy: 'Giữ ngày Tết là giữ hồn cốt Việt' - 5

Đó là trong gia đình, còn ở phạm vi rộng lớn hơn thì Tết có ý nghĩa như thế nào với cộng đồng thưa ông?

Tết góp phần thúc đẩy, đảm bảo cho xã hội, gia đình bền vững, tết là dịp làm tươi mới, tái tạo lại sức sống cho cộng đồng. Tết không chỉ có ý nghĩa là sự đến theo quy luật của thời gian, mà mỗi dịp Tết làm khơi dậy tình cảm, sợi dây cố kết trong các gia đình Việt Nam.

Ở phạm vi rộng lớn hơn chính là các hội làng tổ chức vào dịp tết và sau Tết. Làng nào cũng có đình thờ vị Thành hoàng của mình. Vào ngày lễ Tết, mọi người không những đặt niềm tin vào các vị sinh thành mà còn đặt niềm tin vào Thành hoàng, là người bảo hộ cho làng nên tổ chức dâng lễ trong ngày Xuân, mở hội làng. Những việc đó làm tươi mới, củng cố sợi dây liên kết cộng đồng của thôn xóm, rộng hơn là cả xã hội. Người người ràng buộc, gắn bó với nhau bởi những sợi dây vô hình này. Cho nên tết là dịp củng cố những mối quan hệ xã hội và làm cho xã hội bền vững hơn.

PGS.TS Nguyễn Văn Huy: 'Giữ ngày Tết là giữ hồn cốt Việt' - 6

Ngày tết có một điều rất đặc biệt. Tết không phân biệt giàu nghèo, sang hèn, mọi người đều có một tâm thức chung, một niềm vui chung, tình cảm đón chờ mùa Xuân mới, niềm tin mới. Đối với người giàu và người nghèo, niềm háo hức đó không thể nói ai cao, ai thấp, đó là niềm tin bình đẳng. Người già, người trẻ đều có niềm tin đó. Niềm tin của ngày Tết là sự mong đợi mọi điều tốt lành, đó là tâm lý, tâm trạng chung của toàn dân tộc.

Ngày Tết, cả nước đều có chung một tâm trạng xã hội, hướng về tương lai, hướng về sự tốt lành. Không ai làm gì xấu vào ngày Tết. Ai cũng muốn làm cái gì đó cho đẹp, nên ngày này ai cũng cảm thấy tâm hồn chan chứa tình yêu, cái đẹp, mọi người chan hòa, chia sẻ, vui vẻ với nhau.

Ai đã dự giao thừa bên hồ Hoàn Kiếm, hay phố đi bộ ở TP.HCM, đều có thể cảm nhận giây phút đồng cảm xã hội lớn lao biết nhường nào. Sự đồng cảm này mang tính hướng thiện, hướng đến cái đẹp, mong điều tốt lành không chỉ cho cá nhân mà cho tất cả những người xung quanh mình. Sự đồng cảm này nếu được nhân lên, được duy trì trong cả năm thì chúng ta đã có một xã hội tốt đẹp với sự đồng cảm dâng đến cao trào. 

Ông vừa nhắc đến hội làng, vậy ông nghĩ như thế nào về việc giữ gìn các lễ hội - nơi lan tỏa không khí vui vẻ, sự gắn kết cộng đồng cũng rất mạnh mẽ?

Tôi không muốn dùng từ lễ hội, mà thích dùng từ hội làng hơn. Các cụ nhà ta xưa có bao giờ gọi các hội làng là lễ hội đâu, người ta gọi là hội Phù Đổng, hội Giá, hội Đăm. Người ta đi trẩy hội mà. Hội làng có ý nghĩa văn hóa, có giá trị xã hội rất lớn, gắn với mỗi người, gắn với cộng đồng. Nhiều người kêu nhiều lễ hội quá. Tuy nhiên, phải tách hội làng ra khỏi câu chuyện lễ hội nói chung. 

Lễ hội nay là chuyện các tổ chức xã hội, các doanh nhân muốn tổ chức. Người ta muốn đánh đồng chuyện hội làng- hội làng truyền thống với các lễ hội mới, đó là chuyện không nên. Tất cả hội làng đều rất trong sáng, có vai trò quan trọng đối với việc củng cố cộng đồng thôn làng, củng cố mối quan hệ xã hội trong làng nên được cộng đồng tổ chức chu đáo. Nó thể hiện niềm tin của dân làng đó với vị thành bảo trợ của mình. Đừng bắt người khác tin vào niềm tin của làng đó.

Mỗi làng có một vị thánh, một vị thành hoàng, có thể là anh hùng, có thể là nhân vật kỳ dị với người khác. Vì lý do gì đó mà người ta phải thờ hoặc có lễ hiến tế khác nhau. Theo quan điểm của tôi, xã hội rộng lớn không nên quá soi mói vào ứng xử của từng hội làng. Báo chí không nên rùm beng, làm to chuyện, từ một câu chuyện của một làng biến thành câu chuyện nhân phẩm của nhân loại. Hãy để cho các làng giữ niềm tin của họ có từ ngàn xưa. Nhiều khi chúng ta không đặt đúng sự tôn trọng niềm tin của dân làng, của cộng đồng nhỏ, nên hãy để họ tự quản lý, tự điều hành.

PGS.TS Nguyễn Văn Huy: 'Giữ ngày Tết là giữ hồn cốt Việt' - 7

Trong xã hội hiện đại, khi mà mỗi người đều có rất nhiều sự quan tâm khác nhau thì liệu ngày Tết có bị phai nhạt dần, những phong tục của ngày Tết xưa liệu còn được duy trì hay không, thưa Phó giáo sư?

Phong tục tốt đẹp ngày Tết cơ bản vẫn giữ được. Hồn cốt của Tết là không khí xuân về tràn đầy sắc hoa, mang lại niềm vui, hướng đến tương lai cho mọi người, mọi nhà. Theo tôi, điều ấy khó có thể phai nhạt được, nó trở nên vĩnh hằng.

PGS.TS Nguyễn Văn Huy: 'Giữ ngày Tết là giữ hồn cốt Việt' - 8

Có những giá trị cốt lõi không phai nhạt, nhưng có những cách ứng xử, biểu hiện trong ngày Tết thì mỗi thời một khác. Điều kiện kinh tế, xã hội mỗi lúc một khác. Bây giờ các gia đình không phải tất bật lo toan bánh chưng ngày Tết mặc dù bánh chưng phải có trên bàn thờ. Gói bánh, trông bánh chưng bên bếp lửa không còn ở nhiều gia đình, điều ấy quả là làm mất đi sự thi vị của ngày Tết. Đúng là thời cuộc đã không cho phép, nhưng chúng ta phải chấp nhận. Những điều đó có thể tìm lại ở bảo tàng hoặc trong các hoạt động trải nghiệm cho con trẻ đang được nhiều tổ chức xã hội thực hành. Nhưng quan trọng là hồn cốt ngày Tết không thay đổi.

Nhiều người trăn trở băn khoăn, thanh niên, nhiều gia đình đi du lịch trong những ngày dài nghỉ Tết, không có ai thắp hương tổ tiên, giữ hương khói trên bàn thờ. Chúng ta phải chấp nhận sự ứng xử với văn hóa mới, nhu cầu mới. Quan trọng nhất là cái tâm họ vẫn tưởng nhớ, hướng tới tổ tiên. Họ có thể thắp hương trước khi đi du lịch, hoặc khi trở về thắp hương. Những gia đình nhỏ đi với nhau, đó cũng là dịp cùng giao lưu chia sẻ giữa các thành viên mà trong năm do điều kiện công việc cũng đã là rất khó. 

Những thói quen, hành động được lặp đi lặp lại từ năm nay sang năm khác vào ngày Tết liệu có gây ra nhàm chán, đặc biệt là với giới trẻ không, thưa ông?

Nhiều khi chúng ta thấy phong tục đón Tết rất bình thường, năm nào cũng diễn ra như thế, nhưng phải nhìn và thấy giá trị của tập quán đã trở thành văn hóa cốt lõi của người Việt Nam. Có thấy điều ấy mới thấy giá trị của nó, vì nó góp phần đáng kể củng cố tình cảm trong mỗi gia đình, gắn kết mọi người trong xã hội hơn.

Tết đến, con cháu đi xa bao giờ cũng hướng đến bậc sinh thành. Họ trở về, có chút quà gì đó cho bố mẹ, ông bà, con trẻ. Đối với người Việt Nam thì điều ấy không thể thiếu được. Đó là nền tảng đạo đức, gia phong. Đó là nét đẹp được gây dựng hàng ngàn năm vẫn giữ đến bây giờ và sẽ còn mãi đến mai sau. 

Vậy chúng ta cần làm gì để gìn giữ nét đẹp đó, thưa Phó Giáo sư?

Mỗi người đều phải có trách nhiệm nâng niu những nét đẹp, những giá trị của ngày Tết cho hiện tại và tương lai. 

Theo tôi, mỗi gia đình nên có bữa cơm tất niên, trưa hoặc chiều 30 Tết. Mọi người tập hợp cùng nhau chia sẻ, chuẩn bị đón chào một năm mới với niềm hy vọng mới, niềm tin ở tương lai. Đó là dịp hiếm hoi đoàn tụ gia đình trong một năm.

Như gia đình tôi ở Hà Nội đã thành tập quán hẹn nhau cứ sáng mồng 1 Tết, con cháu về quây quần trước bàn thờ tổ tiên lúc 10h sáng, cùng nhau thắp hương, nâng chén rượu mừng năm mới, cùng nhau chia sẻ về những điều đã làm, mong ước của mọi người trong năm mới. Đó là một cách chia sẻ vui vẻ đầy ý nghĩa, giúp các thành viên gia đình từ nhỏ đến lớn hiểu nhau, và yêu thương nhau hơn, thầm hiểu cùng nhau giữ nền đạo đức gia đình, truyền thống của gia đình đã được các bậc sinh thành gây dựng.

PGS.TS Nguyễn Văn Huy: 'Giữ ngày Tết là giữ hồn cốt Việt' - 9

Tết mang nhiều giá trị tốt đẹp nhưng những năm gần đây, nhiều ý kiến cho rằng chúng ta nên bỏ Tết âm, ăn Tết dương hoặc gộp hai cái Tết làm một. Quan điểm của ông về vấn đề này như thế nào?

Tết Nguyên đán đã ăn vào máu thịt, tâm thức của người Việt Nam. Hơn trăm năm nay, khi chúng ta dùng dương lịch, Tết dương lịch đã vào xã hội Việt Nam, lúc đầu bỡ ngỡ nhưng sau dần trở nên phổ biến, trước hết ở đô thị rồi mở rộng ra nông thôn. Hiện nay với điều kiện phát triển kinh tế, có những người băn khoăn, trăn trở về 2 cái Tết đó gần nhau quá, nghỉ dài quá hay nhiều lý do khác. Tôi nghĩ rằng Tết âm lịch đã đi vào tiềm thức, văn hóa của chúng ta. Tết dương cũng đã đi vào tiềm thức khá sâu đậm. 

Vì thế, việc bỏ Tết hay gộp Tết phải chờ thời gian trả lời, xem nhu cầu và tâm lý của xã hội thế nào. 

Nhật Bản là nơi sớm nhất bỏ Tết âm, ăn Tết dương. Họ hiện đại hóa từ sớm, nhiều di sản dân tộc đã mất đi. Nhưng cho đến bây giờ, Nhật Bản là một trong những quốc gia mạnh mẽ nhất trong việc kêu gọi, hành động, bảo tồn di sản văn hóa. Chắc họ phải tiếc các giá trị đã mai một.

Còn chúng ta, đường lối của nhà nước ta là bảo tồn và phát huy các giá trị di sản. Một khi chúng ta thừa nhận Tết là di sản văn hóa độc đáo nhất, tuyệt vời nhất, mà chúng ta sẵn sàng bỏ cái đó để chuyển sang cái mới thì đó là sự mâu thuẫn rất lớn. Hai cái Tết tuy gần nhau nhưng về quy luật thiên nhiên, thời tiết, độ Xuân khác nhau. Những vấn đề đó hãy để cho cộng đồng rộng lớn tự quyết thông qua cách hành xử của họ, không vội vàng gì xóa cái nọ bỏ cái kia, nhập cái nọ cái kia vào làm một.

Chúng ta có thế giới rộng lớn các nước châu Á ăn Tết Nguyên đán. Trung Quốc hàng tỉ dân ứng xử thế nào, Hàn Quốc, Singapore thế nào… chúng ta hãy quan sát thế giới, hãy cứ chờ đợi, hãy xem tâm thức của họ như thế nào. 

Câu chuyện của Nhật Bản đáng để chúng ta rút ra bài học, vì họ đã đi trước chúng ta cả trăm năm, họ đã phải nuối tiếc, tìm mọi cách khôi phục giá trị di sản đã mất. Chúng ta phải rút kinh nghiệm, phải hòa nhập nhưng cũng phải giữ gìn bản sắc.

PGS.TS Nguyễn Văn Huy: 'Giữ ngày Tết là giữ hồn cốt Việt' - 10

Tóm lại, theo tôi Tết là sự biểu hiện của những nét đẹp của văn hóa. Chúng ta phải giữ gìn ngày Tết, làm thế nào để hiểu rằng giữ ngày Tết là giữ hồn cốt Việt Nam. Tết không thể mất, mất Tết là mất tâm hồn Việt Nam, mất văn hóa Việt Nam.

PV: Xin cảm ơn ông về cuộc trò chuyện thú vị cũng như những quan điểm rất thẳng thắn. Kính chúc Phó Giáo sư một cái Tết ấm áp, an lành bên gia đình, người thân!

Từ Sơn

Tin đọc nhiều

Quay màn hình trên Windows 10 mà không cần phần mềm Nếu đang sử dụng Windows 10, bạn có thể tận dụng nhanh thanh...
Virus là gì và tại sao các nhà khoa học lại nuôi cấy chúng? (Phần 2) Virus là gì mà chúng lại có khả năng gây ra các đại dịch...
Virus là gì và tại sao các nhà khoa học lại nuôi cấy chúng? (Phần 1) Virus là gì mà chúng lại có khả năng gây ra các đại dịch...
Cô gái gốc Việt chế tạo áo khoác thời trang chống đạn giá rẻ đầu tiên trên thế giới Những chiếc áo khoác trông rất hợp thời trang và trẻ trung,...