Tháng 09, 2019
Thứ hai
Thứ Tư, ngày 29/04/2020 18:07 PM (GMT+7)

Tại sao Việt Nam?

Những trí thức - nhân chứng sống trong thời khắc lịch sử tháng 4/1975 đã suy nghĩ điều gì khi chọn ở lại Việt Nam mà không ra đi tìm chân trời mới?

Tại sao Việt Nam? - 1

Những trí thức - nhân chứng sống trong thời khắc lịch sử tháng 4/1975 đã suy nghĩ điều gì khi chọn ở lại Việt Nam mà không ra đi tìm chân trời mới?

Why Vietnam? (Tại sao Việt Nam?) là hồi kí của cựu sĩ quan tình báo Mỹ Archimedes Patti. Cuốn sách kể về những sự kiện lịch sử trong suốt những năm Mỹ tham chiến, và lý do mà người Mỹ thất bại ở Việt Nam. 

Mượn tiêu đề cuốn sách, chúng tôi đặt câu hỏi cho những trí thức ấy rằng, vì sao chọn ở lại Việt Nam, mà không phải là Mỹ, Pháp hay bất kỳ quốc gia nào khác?

Tại sao Việt Nam? - 2

Thanh niên Sài Gòn xuống đừng ăn mừng chiến thắng ngày 30/4/1975. Ảnh: Jacques Pavlovsky/Sygma/Corbis.

Lịch sử ghi nhận, sau ngày đất nước thống nhất, có hàng trăm ngàn người Việt di cư ra nước ngoài, nhiều trí thức miền Nam cũng theo làn sóng ấy tìm đến những chân trời mới. Với những người ở lại, họ đã trải qua sự mâu thuẫn về mặt nội tâm, sự giằng xé trong tư tưởng như thế nào?

Tại sao Việt Nam? - 3

Chấp nhận ở lại, nghĩa là họ chấp nhận đối mặt với những thay đổi về mặt thể chế chính trị, kinh tế-xã hội… và cả những nỗi lo vô hình.

Có nhiều người phải chịu cảnh gia đình ly tán, nhưng vẫn ở lại, chỉ vì hai chữ quê hương. Trường hợp Giáo sư Chu Phạm Ngọc Sơn là một ví dụ điển hình. Ông là chuyên gia đầu ngành về hoá học trước năm 1975, được mời sang Mỹ sinh sống và làm việc khi chính quyền Sài Gòn sắp sụp đổ nhưng ông quyết định ở lại. Trong khi đó, những người anh em của ông đều ra đi, 2 người sang Pháp, 1 người sang Đức, 4 người sang Mỹ. Nỗi đau day dứt theo suốt cuộc đời ông là phải ly dị, giải thoát cho vợ và để mấy người con theo mẹ sang Mỹ.

Trong ngành y ở miền Nam, có thể kể đến một số trí thức cũ có đóng góp và vai trò lớn sau năm 1975 là Dương Quang Trung, Trần Đông A. Trường hợp bác sĩ Trần Đông A là một điển hình về sự chọn lựa, tại sao lại là Việt Nam?

Tại sao Việt Nam? - 4

Giáo sư Trần Đông A.

Sau khi học xong, Trần Đông A phục vụ trong Binh chủng Nhảy dù Quân lực Việt Nam Cộng hòa, từng tham gia Trận Làng Vây và Trận Khe Sanh với tư cách là một y sĩ. Ông thường xuyên phải thực hiện các ca phẫu thuật ngay tại chiến trường trong các phòng mổ dã chiến và là y sĩ có số ca mổ dã chiến nhiều nhất trong Sư đoàn Dù.

Trong những năm 1972-1973, Trần Đông A được đi tu nghiệp, bồi dưỡng chuyên môn về phẫu thuật tại bang Texas, Mỹ. Với thành tích học tập xuất sắc, nước Mỹ dành cho ông cơ hội định cư, nhập quốc tịch Mỹ. Trong khi đó, gia đình bên vợ đã xuất cảnh và định cư ở Mỹ từ trước đó.

Cơ hội để ông cùng vợ con sang Mỹ, sống cuộc đời sung túc, đầy đủ hơn, nhưng ông vẫn quyết định về nước trong thời điểm cuộc chiến đã sắp đến hồi kết. Thật khó có thể hiểu được suy nghĩ của ông ở thời điểm đó. Kết thúc khóa học, Trần Đông A trở lại Sài Gòn. Ông cùng vợ con quyết định đón chờ những biến động chính trị và thử thách trong tương lai.

Tại sao Việt Nam? - 5

Giáo sư Trần Đông A (phải) trong vai trò cố vấn chuyên môn cùng Thạc sĩ Phạm Ngọc Thạch - Phó Giám đốc Bệnh viện Nhi Đồng 2, sau ca phẫu thuật ghép gan cho bé trai 13 tháng tuổi. Ảnh: BVCC.

Điều gì đã khiến bác sĩ Trần Đông A quyết định như vậy? Đó vẫn là câu hỏi nhận được nhiều sự quan tâm nhất của các nhà báo và cả những người làm nghiên cứu lịch sử.

Về điểm này, chúng ta lại nhớ đến việc một số trí thức như Trần Đại Nghĩa, Trần Hữu Tước, Võ Quý Huân, Lê Văn Thiêm, Trần Đức Thảo… từ bỏ nước Pháp, từ bỏ địa vị và danh vọng để về nước tham gia kháng chiến. Điều ấy xuất phát từ lòng yêu nước nồng nàn, thấm sâu trong máu thịt và bùng lên khi thời cơ đến.

Trần Đông A cũng vậy, ông mang trong mình dòng máu Việt Nam, một tình yêu quê hương, Tổ quốc sâu sắc. Có ai ra đi mà cảm thấy vui vẻ, khi đất nước mình còn đang chiến tranh, đồng bào mình còn đang ngã xuống từng ngày.

Với tư cách một người trí thức, càng không cho phép bác sĩ Trần Đông A trốn chạy, để mưu cầu những lợi ích riêng cho bản thân. 

Nhưng rồi một câu hỏi khác sẽ được đặt ra, ngay khi đất nước thống nhất thì ông sẽ đối mặt với hoàn cảnh như thế nào đây? Liệu cuộc sống của ông và những người trong gia đình ông sẽ ra sao, khi ông đã từng phục vụ trong quân đội Việt Nam Cộng hòa - lực lượng đối lập với những người ở phía Bắc chiến tuyến.

Tại sao Việt Nam? - 6

Vượt qua những giằng xé nội tâm, ông chờ mong một điều lớn lao hơn: đất nước được thống nhất, hai miền Nam Bắc hòa hợp làm một. Chỉ với điều ấy thôi cũng đã choán hết suy nghĩ của bác sĩ Trần Đông A.

Sau này, ông thừa nhận: “Tôi phải nói rằng quyết định ở lại lúc đó thực ra không dễ dàng. Suy nghĩ vì gia đình, vì con, vì chính sự nghiệp của mình, nhưng rồi tôi quyết định đón nhận những thay đổi thời cuộc. Tôi phải cảm ơn vợ tôi vì đã đồng lòng việc này”.

Tại sao Việt Nam? - 7

Trở lại thời điểm năm 1975, bác sĩ Trần Đông A là Tiểu đoàn phó Tiểu đoàn Quân y, Sư đoàn Nhảy dù Quân lực Việt Nam Cộng hòa với cấp bậc Thiếu tá. Những ngày cuối cùng của tháng 4, ông đã mơ hồ cảm nhận về một cái kết rất khác và chờ đợi một sự thay đổi lớn lao của cả dân tộc. Sáng 30/4, khi thời khắc lịch sử sắp điểm, trong trang phục quần tây, sơ mi, ông ra đường và hòa mình vào dòng người tiến về Dinh Độc lập.

Vài chục năm sau, khi được hỏi lại ông nghĩ gì vào thời điểm đó, bác sĩ Trần Đông A bày tỏ: “Tôi không còn thời gian để lo lắng nữa. Lúc ấy tôi chỉ nghĩ tới sự đoàn tụ, tìm lại hai người chị và một em trai ruột bị lưu lạc, chia cắt trong chiến tranh”.

Trong suốt thời gian làm bác sĩ phẫu thuật của Sư đoàn Dù, Trần Đông A thực hiện rất nhiều ca mổ ngay tại chiến trường và mổ cho bất kỳ ai, cho dù là thương binh của phía bên này hay phía bên kia.

Ông kể: “Khi tôi phẫu thuật ngoài mặt trận, gặp thương binh miền Bắc, gặp ai tôi cũng hỏi thăm họ tên gì, quê ở đâu? Tôi hỏi như vậy vì muốn tìm người em đã bị thất lạc. Sau ngày thống nhất, em trai vào tìm gặp tôi, tôi nhìn nó là biết ngay vì giống bố hơn cả tôi. Thực sự, tôi đã chờ ngày đất nước hòa bình thống nhất”.

Tại sao Việt Nam? - 8

Sân bay Tân Sơn Nhất tháng 4/1975. Ảnh: Đinh Quang Thành.

Lựa chọn ở lại, Trần Đông A sẵn sàng tâm thế phải ra trình diện chính quyền mới. Ông tham gia vào việc bàn giao bệnh viện, kho thuốc ở Bệnh viện Tân Sơn Nhất.

Tại đây, ông đã gặp những người lính tiếp quản của miền Bắc, thẳng thắn trao đổi những thắc mắc cá nhân về việc có phải đi trình diện hay không, vì bản thân là một bác sĩ quân y. Ông được dặn dò chuẩn bị, thu xếp việc gia đình vì có thể phải đi học tập trong vòng ít nhất ba tuần. Trước khi tạm biệt, người lính còn gợi ý ông tích trữ một ít thuốc và gạo lấy trong kho bệnh viện mang về cho gia đình.

Tại sao Việt Nam? - 9

Trong những ngày ấy, Trần Đông A chỉ luôn tâm niệm: “Tôi sinh ra và lớn lên trong chiến tranh, ngay từ nhỏ đã chứng kiến cảnh chết chóc ở quê hương. Khi lớn lên đi học, ra trường đều phải tiếp xúc với những nạn nhân của chiến tranh. Vì thế trong đầu, là một trí thức, lại là một phẫu thuật viên, tôi luôn ao ước có một ngày hòa bình, không phải mổ những người bị thương do chiến tranh. Ngày 30/4 đến, kết thúc chiến tranh, coi như ước mơ lớn nhất của tôi đã được thực hiện”.

Tại sao Việt Nam? - 10

Khoảng thời gian học tập trung tưởng chừng chỉ diễn ra trong 3 tuần, nhưng cuối cùng nó đã kéo dài tới hai năm rưỡi. Những tháng ngày trong trại cải tạo Suối Máu là khoảng thời gian khó khăn nhất trong cuộc đời của Trần Đông A.

Gần đây, ông thẳng thắn chia sẻ: “Cuộc sống coi như bị giam và không biết tới ngày về. Ăn uống khổ, đi chặt cây gãy cả vai”. Trước đó, khi sang Mỹ, một cựu binh Mỹ hỏi: “Họ đã làm gì ông?”. Ông trả lời: “Khoảng thời gian đó đúng là thời gian khó khăn nhất trong đời tôi. Nhưng bây giờ, khi nhìn lại, tôi thấy nó lại cần thiết bởi vì chính ở nơi đó tôi học được những cách sống và quan hệ sống của chế độ mới”. 

Trên khía cạnh chuyên môn, nghề nghiệp, lý do ông lựa chọn ở lại là: “Vì trẻ em Việt Nam cần tôi, bởi phẫu thuật nhi khoa là chuyên khoa của tôi.” Vì những điều ấy, ông chấp nhận mọi khó khăn trước mắt, để chờ đợi thời cơ vượt lên hoàn cảnh, đóng góp cho trẻ em, cho đất nước.

Năm 1981, Trần Đông A và gia đình một lần nữa có cơ hội để sang Mỹ định cư, nhưng ông vẫn chọn Việt Nam. Lúc đó, ông đã trải qua những năm tháng khó khăn nhất cuộc đời, chẳng còn điều gì khiến ông lo âu nữa, chỉ còn tập trung vào làm chuyên môn, khoa học.

Tại sao Việt Nam? - 11

Bác sĩ Trần Đông A và cặp sinh đôi dính liền Việt - Đức. Ảnh chụp tại Bệnh viện Từ Dũ trước khi thực hiện ca mổ tách, ngày 22/9/1988. Ảnh tư liệu.

Tại sao Việt Nam? - 12

Bác sĩ Trần Đông A và ekip thực hiện ca mổ tách rời hai cháu Việt và Đức ở TP.HCM năm 1988.

Cho đến năm 1990, trong một lần sang công tác tại Pháp, bác sĩ Trần Đông A được cho là sẽ sang Mỹ để định cư bởi lúc ấy Liên Xô và Đông Âu đang trong những tháng ngày bất ổn về chính trị. Thế nhưng, ông lại trở về Sài Gòn và khẳng định rằng, nhiều người cứ thích đùa cho vui. Nếu ra đi, ông đã cùng gia đình định cư ở Mỹ từ cách đó gần 20 năm, đâu còn chờ đến ngày đất nước thống nhất, tươi sáng nữa.

GS Trần Đông A đã lựa chọn Việt Nam với sự mách bảo của lương tri. Ông đã có quyết định đúng đắn, để rồi sau này có những đóng góp to lớn, làm rạng danh nền y học nước nhà.

Từ Sơn

Tin đọc nhiều

Tài thao lược của một nhà sử học cách mạng Với trí tuệ mẫn tiệp, bằng cái tâm, cái tầm của người làm...
Chum, vại, lu... tái xuất Thời ấy công năng của lu là chứa, từ nước tới mắm tới tương...
Khi con người chinh phục thế giới Không phải lúc nào sự hiện diện của con người đến những vùng...
Chúng con chiến đấu cho Người sống mãi, Việt Nam ơi Trong mỗi trái tim thi sĩ đều thường trực một tình yêu Tổ...